Straatfotografie in zwart wit of kleur? Zo maak je de keuze

Een man in een geruit jasje, met een paarse hoed en een zonnebril, midden op een markt. In zwart wit is dat een man met een hoed. In kleur is het die paarse hoed.

Daar zit voor mij de hele vraag in. Of ik bij straatfotografie zwart wit of kleur kies, hangt af van wat er in de foto gebeurt. Het is geen smaak die je één keer kiest en daarna nooit meer hoeft te overdenken.

Waarom straatfotografie zo vaak zwart wit is

Wie door boeken met straatfotografie bladert, ziet veel zwart wit. Dat heeft een geschiedenis. De fotografen die het genre groot maakten, werkten jarenlang met zwartwitfilm. Dat beeld is blijven hangen. Meer daarover lees je in de geschiedenis van de straatfotografie.

Zwart wit haalt bovendien veel ruis weg. Een felgeel reclamebord, een rode auto op de achtergrond: in grijstinten valt die kleur weg en blijft de vorm over. Licht en schaduw gaan het verhaal vertellen.

De Canadese fotograaf Ted Grant heeft een bekende uitspraak die bij deze keuze vaak langskomt.

"When you photograph people in color, you photograph their clothes. But when you photograph people in black and white, you photograph their souls!"

Als je mensen in kleur fotografeert, fotografeer je hun kleding. Fotografeer je ze in zwart wit, dan fotografeer je hun ziel.

Ted Grant

Mooi gezegd. Ik ben het er alleen maar half mee eens. De foto bovenaan dit artikel gaat juist over die kleding. Daarom is hij in kleur. Iets van iemand vangen lukt volgens mij in allebei. Het kan ook in allebei mislukken.

Kleur heeft bij mij altijd de hoofdrol

Als ik in kleur fotografeer, moet die kleur er iets toe doen. Anders had het net zo goed zwart wit kunnen zijn. In mijn artikel over kleur schreef ik dat kleur in mijn kleurenfoto's altijd de hoofdrol heeft. Te veel kleur leidt juist af.

Dat klinkt tegenstrijdig, maar één paarse hoed tegen een rustige achtergrond werkt. Dezelfde hoed tussen tien andere felle kleuren verdwijnt. Je oog weet dan niet meer waar het moet beginnen.

Martin Parr en Alex Webb laten dat voor mij goed zien. Het zijn mijn helden als het om kleur gaat, al werken ze heel verschillend. Parr fotografeert gewone mensen op gewone plekken in felle, soms bijna overdreven kleuren. Webb bouwt zijn foto's op uit lagen van kleur, licht en schaduw. Over die lagen gaat ook compositie in straatfotografie. Meer over beide fotografen lees je bij bekende straatfotografen.

Wat kleur vertelt

Kleur vertelt iets over de plek, het seizoen, soms over de tijd waarin een foto is gemaakt. Een rode dubbeldekker zegt Londen voordat je een gebouw herkent. Het lage, oranje licht van een middag in oktober zegt herfst.

In zwart wit raak je dat kwijt. Dat kan een voordeel zijn, want een foto wordt er tijdlozer van. Het kan ook jammer zijn als juist die informatie de foto maakte. De vraag is dus wat er verdwijnt als je de kleur weghaalt. Is dat iets wezenlijks, dan is het waarschijnlijk een kleurenfoto.

Complementaire kleuren op straat

Wat een kleurenfoto sterk maakt, is vaak contrast. Rood naast groen, blauw naast oranje. Complementaire kleuren liggen tegenover elkaar op de kleurencirkel en versterken elkaar.

Op straat kom je ze vaker tegen dan je denkt. Een oranje jas voor een blauwe deur. Een paarse hoed tussen gele en groene marktkramen. Wie er eenmaal op let, ziet het overal.

Het hoeft trouwens niet altijd contrast te zijn. Een foto waarin bijna alles dezelfde kleur heeft, werkt ook. Een vrouw in een rode jas voor een rode gevel, een straat die helemaal grijsblauw is op één gele paraplu na. Hoe minder kleuren er meedoen, hoe sterker de kleuren die er wel zijn.

Het werkt net als bij licht en schaduw op straat. Je zoekt eerst de plek met de kleur en wacht dan tot iemand in de juiste jas erin loopt. Dat kan even duren.

Een markt is een prima plek om hiermee te oefenen. Er is veel kleur en een camera valt er nauwelijks op. Dat raad ik ook aan in durf je niet te fotograferen op straat.

Wanneer zwart wit sterker is

Er zijn situaties waarin ik zwart wit de betere keuze vind.

Draait de foto om vorm, met lijnen, vlakken of een silhouet? Dan trekt kleur vooral aandacht weg van waar het om gaat.

Als het licht zelf het verhaal is, met hard zonlicht en diepe schaduwen, wordt een foto in zwart wit vaak grafisch en streng. Dat past bij zo'n fel verlichte gevel in een donkere straat.

Bij emotie zit Ted Grant wel dicht bij de waarheid. Een gezicht, een gebaar, twee mensen die elkaar vasthouden: zonder kleur kijk je eerder naar de uitdrukking. Zwart wit maakt iemand overigens niet minder herkenbaar. Voor de vraag of je mensen mag fotograferen op straat maakt het dus niets uit.

En soms zijn de kleuren gewoon rommelig. Een straat vol reclame, verkeersborden en een felgroene container. Dan is zwart wit de rustigste oplossing.

En wanneer kleur sterker is

Kleur wint volgens mij als de kleur zelf het onderwerp is, zoals die paarse hoed. Of als twee kleuren in je kader iets met elkaar doen. Een rode jas die terugkomt in een rood verkeersbord verderop, bijvoorbeeld. In zwart wit zie je dat verband niet meer.

Ook het warme licht van een herfstmiddag of de neonreclame op een natte avond is vaak sterker in kleur. Daar zit de sfeer in de kleur, niet alleen in het licht. Haal je die weg, dan blijft er een donkere foto met een paar lichte vlekken over.

Zwart wit is geen redmiddel

Wat niet werkt: een mislukte kleurenfoto omzetten naar zwart wit in de hoop dat hij dan ineens kunst wordt. Ik denk dat bijna iedereen dat weleens heeft geprobeerd. Een foto zonder moment wordt er niet beter van. Hij wordt alleen grijs.

Zwart wit vergroot wat er al is. Een sterke vorm wordt sterker. Een zwakke foto blijft zwak, hij ziet er alleen wat serieuzer uit.

Streng selecteren blijft dus nodig, kleur of niet. Het staat niet voor niks tussen de straatfotografie tips die ik pas na jaren leerde.

Kies vooraf

Volgens mij word je beter als je de keuze maakt voordat je de straat op gaat. Niet pas achter je computer. Je kijkt namelijk anders. Wie in zwart wit denkt, let op licht en vorm. Wie in kleur denkt, gaat op zoek naar die ene rode jas.

Veel camera's, ook de Fujifilm X100V waar ik mee werk, kunnen je in de zoeker of op het scherm al in zwart wit laten kijken. Zo zie je meteen of een situatie werkt zonder kleur. Welke camera je gebruikt, maakt daarbij weinig uit. Meer daarover in welke camera en lens voor straatfotografie.

Fotografeer wel in RAW. Dan blijft alle kleurinformatie bewaard, ook al zie je zwart wit op je scherm. Je kunt later dus alsnog anders beslissen. Waarom RAW sowieso handig is, lees je in de beste instellingen voor straatfotografie.

Dat vooraf kiezen kan ook voor een hele dag. Het klinkt streng, maar een dag alleen in zwart wit werken traint je oog meer dan steeds wisselen. De volgende keer doe je hetzelfde in kleur.

Ook zonder camera kun je oefenen. Kijk op straat eens naar een situatie en probeer de kleur weg te denken. Wat blijft er over? Een sterk contrast tussen licht en donker, of een duidelijke vorm? Dan heb je waarschijnlijk een zwartwitfoto te pakken. Blijft er alleen een grijze brij over, dan was het de kleur die het deed.

Zwart wit bewerken met kleurfilters

Een zwartwitfoto is niet zomaar een kleurenfoto zonder kleur. Bij het omzetten bepaal jij hoe elke kleur in grijs terechtkomt.

In Capture One, waarin ik bewerk, kun je per kleur aangeven hoe licht of donker die wordt. Maak je blauw donkerder, dan krijgt een blauwe lucht ineens drama. Maak je rood en oranje lichter, dan wordt een huid wat zachter. Het is hetzelfde idee als de gekleurde filters die fotografen vroeger voor hun lens schroefden als ze met zwartwitfilm werkten.

Probeer het eens met een foto waar veel kleuren in zitten. Met een paar schuifjes ziet dezelfde opname er heel anders uit. Juist bij rommelige kleuren kun je zo je onderwerp naar voren halen en de rest laten wegzakken.

Wees wel voorzichtig met contrast en scherpte. Zwart wit nodigt uit om alles harder te maken. Op je scherm ziet dat er al snel indrukwekkend uit, een dag later vind je het vaak te veel. Een beetje korrel kan mooi zijn. Een foto die eruitziet als een filter, meestal niet.

Consistentie binnen een serie

Losse foto's mogen alle kanten op. Zodra je ze naast elkaar zet, wordt het anders. Een serie waarin zwart wit en kleur door elkaar lopen, voelt al snel onrustig. Je oog springt dan van foto naar foto in plaats van een verhaal te volgen.

Kies dus per serie. Dat geldt voor een reeks op je website of een expositie, en zeker voor een boek. In een fotoboek zoals mijn eigen The Observer moeten foto's op een dubbele pagina naast elkaar kunnen staan. Dan is zo'n keuze geen detail meer.

Voor een serie in kleur geldt hetzelfde, alleen subtieler. Als de ene foto warm en verzadigd is en de volgende koel en flets, voelt dat ook als twee verschillende series. Probeer je kleuren binnen een reeks een beetje dezelfde kant op te laten gaan. Dezelfde bewerking als basis helpt al veel.

Zelf oefenen

In mijn straatfotografie workshops werk je met een kernwoord, zoals Ritme of Reflectie, als filter op je blik. Zwart wit of kleur kun je op dezelfde manier gebruiken. Het bepaalt waar je naar kijkt, nog voordat je iets fotografeert.

Wil je die keuze twee dagen lang oefenen in een stad die allebei aankan, dan is Parijs een mooie plek. In de masterclass in Parijs lopen we onder meer door Belleville, langs het Bassin de la Villette en door de overdekte passages.

Zin om het zelf uit te proberen? Bekijk de workshops of ga mee naar Parijs.