Compositie in straatfotografie: lagen, lijnen en het juiste moment

Een parkeerdek is geen plek waar je naartoe gaat om mooie foto's te maken. Grijs beton, witte strepen, een paar auto's. En toch: van bovenaf verandert het in een tekening. Lijnen, vlakken, licht en donker. Het enige wat dan nog ontbreekt, is iemand die erdoorheen loopt.

Zo kijk ik graag naar compositie in straatfotografie. Eerst een plek zoeken die al bijna een foto is. De mens komt daarna.

In dit artikel:

• Eerst het decor, dan de hoofdpersoon
• Lijnen en vlakken
• Kaders in je kader
• Lagen
• Lege ruimte
• Figuur en achtergrond
• Standpunt en hoogte
• Richting en beweging
• Het moment
• De randen van je kader
• Regels zijn hulpmiddelen
• Leren van je eigen foto's
• Ga het proberen

Eerst het decor, dan de hoofdpersoon

Veel mensen lopen op straat achter mensen aan. Je ziet iemand met een opvallende jas, tilt je camera op en tegen de tijd dat je scherp hebt, is hij voorbij. Lukt het wel, dan staat hij vaak voor een rommelige achtergrond. Met een lantaarnpaal die uit zijn hoofd groeit.

Het kan ook andersom. Kijk eerst naar de plek. Een muur met mooi licht, een trap, een etalage, een zebrapad met harde schaduwen. Zet je kader neer en wacht tot iemand je decor in stapt. Dan is je compositie al klaar voordat de hoofdpersoon er is.

Bedenk vooraf waar je die hoofdpersoon wilt hebben. In die lichtvlek, tussen die twee lijnen, net voor die donkere deur. Stel alvast scherp op dat punt en kijk daarna vooral naar wie er aankomt. Op het moment zelf hoef je dan alleen nog af te drukken.

Gebeurt er een kwartier niets, dan was het misschien niet het goede decor. Of nog niet het goede moment. Loop een rondje en kom later terug. Het licht en de drukte veranderen. Een plek die om tien uur saai was, kan om twaalf uur ineens kloppen.

Dat wachten voelt in het begin als niets doen. Ondertussen kijk je heel geconcentreerd naar één stukje stad. In mijn straatfotografie tips schreef ik al dat wachten vaak meer oplevert dan jagen. Nog een voordeel: wie op één plek blijft staan, valt minder op. Dat helpt als je het nog spannend vindt. Daarover schreef ik ook in mijn stuk over durven fotograferen op straat.

"Photography is an art of observation. It's about finding something interesting in an ordinary place."

Fotografie is de kunst van het observeren. Het gaat erom dat je iets interessants vindt op een gewone plek.

Elliott Erwitt

Ik vind dat een mooie zin, omdat hij zo nuchter is. Een gewone plek. Geen bijzondere stad, geen exotische markt. Een parkeerdek kan het ook zijn.

Lijnen en vlakken

Steden zitten vol lijnen. Stoepranden, tramrails, gevels, schaduwen van hekken, strepen op de weg. Ze sturen je oog door een foto. Een schuine lijn geeft beweging. Een lijn die naar je hoofdpersoon wijst, zegt eigenlijk: kijk hier.

Vlakken werken net zo. Een donker vlak naast een licht vlak, een rode muur naast een grijze, een stuk schaduw waarin precies één persoon in de zon staat. Hoe simpeler de vlakken, hoe meer een mens daartussen opvalt.

Een handige oefening: ga een keer de straat op en fotografeer alleen lijnen en vlakken. Geen mensen. Na een uur zie je ze overal. De volgende keer zet je er iemand in.

In mijn workshop conceptuele straatfotografie gebruiken we een kernwoord om gerichter te kijken. Kies je bijvoorbeeld Ritme, dan ga je vanzelf letten op herhaling: ramen, palen, trappen, mensen die in dezelfde pas lopen. Zo'n woord helpt je om lijnen en vlakken te leren zien.

Kaders in je kader

Een deur, een raam, een poort, de ruimte tussen twee pilaren. Een kader binnen je kader geeft je hoofdpersoon een duidelijke plek. Het oog van de kijker gaat er automatisch naartoe.

Mensen in kaders zoals deuren of ramen staan ook in mijn lijstje met ideeën voor series maken. Het is zo'n onderwerp waar je eindeloos mee door kunt. Elke stad heeft andere deuren.

Wat er achter dat raam gebeurt, doet er wel toe. Iemand die in een café zit, is iets anders dan iemand die thuis in de woonkamer zit. In mijn artikel over mensen fotograferen op straat lees je wat wel en niet mag. Waar je zelf de grens legt, is weer een andere vraag.

Lagen

Een foto met lagen heeft iets op de voorgrond, iets in het midden en iets op de achtergrond. Drie dingen die tegelijk gebeuren en samen één foto vormen. Het is misschien wel de moeilijkste vorm van compositie op straat. En ook een van de mooiste.

Alex Webb is daar volgens mij het beste voorbeeld van. Zijn kleurenfoto's zitten vol mensen, schaduwen en kleurvlakken op verschillende afstanden, die toch precies in elkaar passen. Je kijkt er lang naar en blijft dingen ontdekken. Hij is een van mijn helden. Je vindt hem ook bij de bekende straatfotografen.

Lagen maken gaat makkelijker met een bredere lens, rond 28 of 35mm. Daarmee krijg je voorgrond en achtergrond tegelijk in beeld zonder dat je heel ver weg hoeft. In mijn artikel over camera en lens voor straatfotografie lees je waarom 50mm je foto's juist vaak wat rustiger en grafischer maakt.

Een paar dingen die helpen bij lagen:

• Begin met de achtergrond. Zoek een plek waar achter in je beeld iets gebeurt.
• Ga dicht bij iets op de voorgrond staan. Een schouder, een bord, een paal.
• Wacht tot het midden ook gevuld raakt.

Verwacht niet dat het snel lukt. Bij lagen gooi je veel weg. Maar als het lukt, weet je meteen waarom je het deed.

Lege ruimte

Het andere uiterste is lege ruimte. Een grote witte muur met één klein figuurtje. Een plein waar maar één persoon overheen loopt. Een strand in de winter.

Lege ruimte geeft een foto rust. En vaak ook iets eenzaams. De hoofdpersoon wordt kleiner, maar ook belangrijker, omdat er verder niets is om naar te kijken.

Je hoeft je foto dus niet helemaal te vullen. Veel mensen doen dat uit angst dat er anders iets ontbreekt. Ruimte in de richting waarin iemand loopt of kijkt, werkt meestal goed. Iemand die tegen de rand van je foto aan loopt, voelt als iemand die tegen een muur oploopt. Soms is dat precies wat je wilt. Ook dat kan een bewuste keuze zijn.

Figuur en achtergrond

Een hoofdpersoon moet kunnen ademen. Dat klinkt zweverig, maar het is heel praktisch. Iemand in een donkere jas voor een donkere muur verdwijnt. Dezelfde persoon voor een lichte muur springt eruit. Kijk dus ook naar de achtergrond waar die persoon straks voor staat.

Let op overlap. Twee mensen die net half voor elkaar lopen, worden in je foto één vorm met vier benen. Een paal die precies achter een hoofd staat, groeit eruit. Soms is een halve stap opzij genoeg om iedereen los van elkaar te krijgen.

Een trucje dat helpt: stel je voor dat je hoofdpersoon helemaal zwart is, als een silhouet. Zie je dan nog wat iemand doet? Een stap, een arm die zwaait, een hoofd dat omdraait? Dan is de vorm duidelijk. Een been dat net los staat van het andere is veel beter te herkennen dan twee benen die samenvallen.

Standpunt en hoogte

De meeste foto's worden op ooghoogte gemaakt. Logisch, daar zit je hoofd. Maar daardoor lijken ook veel foto's op elkaar.

Ga eens hoger staan. Een trap, een brug, een parkeergarage, een balkon van een openbaar gebouw. Van bovenaf zie je de stad als een plattegrond, zoals op de foto bij dit artikel. Mensen worden figuren in een patroon. Schaduwen worden lang en grafisch.

Of ga juist laag. Door je knieën, camera net boven de stoep. Mensen worden groter, lucht en gevels nemen meer ruimte in en de straat voelt ineens heel anders.

Het kost niets en je hoeft er geen andere camera voor te kopen. Gewoon een paar stappen. Of een paar treden.

Richting en beweging

Mensen op straat zijn bijna altijd onderweg. Die richting is onderdeel van je compositie, of je dat nu wilt of niet.

Iemand die schuin door je beeld loopt, geeft een foto vaart. Iemand die recht op je af komt, voelt directer, bijna confronterend. Loopt iemand van je weg, dan wordt de foto vaak stiller, alsof je als kijker achterblijft. Ik merk ook dat een foto anders voelt als iemand van links naar rechts loopt dan andersom. Misschien omdat we zo lezen. Ik weet het niet zeker, maar probeer het eens uit.

Die beweging kun je combineren met de lijnen uit je decor. Een vrouw die dezelfde kant op loopt als de strepen op een parkeerdek, versterkt die lijnen. Iemand die er dwars tegenin loopt, breekt ze. Allebei kan werken.

Het moment

Je kunt alles goed hebben staan en het toch missen. Iemand loopt net iets te vroeg in beeld, zijn been staat net verkeerd of de bus komt een seconde te laat. Het moment is in straatfotografie niet te scheiden van compositie.

Henri Cartier-Bresson had het over het beslissende moment: het ogenblik waarop alles in je beeld samenvalt. Vorm, beweging, gebaar. Een halve seconde eerder of later is het een andere foto. In de geschiedenis van de straatfotografie lees je meer over hem en waarom dat idee zo bepalend is geweest.

Zo'n moment vangen begint met klaarstaan. Als je camera goed is ingesteld, hoef je alleen nog af te drukken. Zone focus helpt daarbij, net als een sluitertijd die snel genoeg is om beweging te bevriezen. Hoe ik dat aanpak, lees je in mijn artikel over instellingen voor straatfotografie.

En dan nog is het vaak een kwestie van herhalen. Mensen lopen op dezelfde plek steeds op dezelfde manier. Na een tijdje voel je aan wanneer iemand op de goede plek is. Dan druk je af. Soms een paar keer achter elkaar. Dat is geen valsspelen.

De randen van je kader

De meeste mensen kijken in de zoeker naar het midden. Daar staat hun hoofdpersoon. Maar wat er aan de randen gebeurt, maakt of breekt een foto.

Een halve fietser aan de linkerkant. Een tak die net je kader in steekt. Een paaltje dat precies in de hoek staat. Kleine dingen, maar ze trekken de aandacht weg van waar het om draait.

Kijk voor je afdrukt ook even langs de randen. Eén keer rond, als een soort controle. In het begin kost dat tijd. Na een tijdje gaat het vanzelf. Klopt er iets aan de rand niet, dan kun je vaak met een halve stap opzij al veel oplossen.

Achteraf bijsnijden kan natuurlijk ook. Maar je leert meer van een kader dat je ter plekke goed zet.

Regels zijn hulpmiddelen

Op mijn straatfotografie checklist staat de regel van derden, of rule of thirds. Je verdeelt je beeld in drie stukken horizontaal en drie stukken verticaal. Belangrijke dingen zet je op de lijnen of de kruispunten. Het werkt. Het helpt je om niet alles in het midden te zetten.

Het blijft een hulpmiddel, geen wet. Op mijn checklist staat er dan ook direct bij: breek hem als het beter is. Een symmetrische gevel met iemand precies in het midden kan sterker zijn dan een netjes verdeelde foto. Een horizon helemaal onderin kan meer zeggen dan een keurige horizon op een derde.

Voor mij telt vooral dat je weet waarom je iets doet. Wie de regels kent, kan ze bewust overtreden. En dat zie je terug in je foto's.

Leren van je eigen foto's

De meeste mensen kijken thuis alleen naar hun beste foto's. Ik zou juist ook kijken naar de foto's die bijna goed zijn. Daar zit vaak de les.

Leg zo'n foto naast je en kijk wat er niet klopt. Een rommelige rand, een te drukke achtergrond, een moment dat net te vroeg was. Schrijf het desnoods op. Na een paar weken zie je patronen. Die neem je de volgende keer mee de straat op.

Ga het proberen

Compositie leer je niet uit een artikel. Je leert het door veel te lopen, veel te kijken en veel weg te gooien. Kies voor je volgende wandeling één ding uit dit artikel. Alleen lijnen. Alleen kaders. Of één plek zoeken en wachten. Met één onderwerp leer je meer dan met alles tegelijk.

Wil je dit samen oefenen? In de straatfotografie workshops gaan we snel de straat op en krijg je uitleg tijdens het lopen, in kleine groepen van maximaal vijf deelnemers. Wil je eens in een andere stad kijken, dan is er de masterclass in Parijs. De stad zit vol arcaden en overdekte passages die bijna vragen om iemand die erdoorheen loopt. Denk aan het Palais Royal of de Galerie Vivienne.