Mag je mensen fotograferen op straat? Wat wel en niet mag
Je staat op een plein, iemand loopt precies het licht in en je drukt af. Een seconde later kijkt die persoon je recht aan. En dan die vraag die bijna iedereen die op straat fotografeert vroeg of laat heeft: mag je mensen fotograferen op straat?
Het korte antwoord: in Nederland mag je in de openbare ruimte in principe gewoon mensen fotograferen. Het lange antwoord is interessanter, want wat je daarna met die foto doet, is een ander verhaal.
Ik schrijf dit als straatfotograaf, niet als jurist. Dat zeg ik niet uit bescheidenheid. Voor de juridische uitleg heb ik samengewerkt met iemand die dat wel is. Daarover verderop meer. Lees dit artikel als een eerste kennismaking met de regels, niet als juridisch advies.
Sluitertijden en compositie komen hier niet aan bod. Daarvoor heb ik mijn straatfotografie tips en een stuk over de beste instellingen voor straatfotografie.
- Fotograferen in de openbare ruimte
- Maken is iets anders dan publiceren
- Portretrecht en het redelijk belang
- Herkenbaar of niet
- De AVG en straatfotografie
- Reclame en commercieel gebruik
- Stations, winkelcentra en musea
- Kinderen
- Als iemand vraagt je foto te verwijderen
- En in België?
- De wet is niet het hele verhaal
- Voordat je publiceert
- Lees verder in De Wet van de Straat
Fotograferen in de openbare ruimte
Op straat, in een park, op een markt of op een plein: dat is openbare ruimte. Daar heb je in Nederland in principe geen toestemming nodig om iemand te fotograferen. Er is geen algemene regel die zegt dat je eerst moet vragen voordat je afdrukt.
Dat verrast veel mensen. Ik merk vaak dat beginnende straatfotografen ervan uitgaan dat het eigenlijk niet mag. Dat ze steeds een beetje op het randje werken, alsof er elk moment iemand op hun schouder kan tikken. Dat gevoel zit vooral in hun hoofd. Het maken van de foto is zelden het probleem.
Toch staat "in principe" er niet voor niets. Op sommige plekken gelden andere regels, daar kom ik zo op. En wie iemand blijft volgen of opdringerig wordt, is met iets anders bezig dan straatfotografie. Dan gaat het niet meer over een foto, maar over hoe je je gedraagt.
Hoe je fotografeert, valt ook op. Wie openlijk met een kleine camera tussen de mensen staat, wordt anders bekeken dan wie zich achter een geparkeerde auto verstopt met een lange lens. Juridisch kan ik je over dat verschil niets beloven. Op straat merk je het wel meteen.
Wil je eerst wat meer weten over het genre zelf, dan lees je op mijn pagina over straatfotografie waar het om draait.
Maken is iets anders dan publiceren
Dit is volgens mij het belangrijkste onderscheid in het hele verhaal. Een foto maken en een foto publiceren zijn juridisch twee verschillende dingen.
Zolang een foto op je geheugenkaart of in je archief staat, is er weinig aan de hand. Pas als je hem laat zien, op Instagram, op je website, in een expositie of in een boek, komen de regels over portretrecht en privacy echt in beeld.
De afweging ligt dus meestal later, thuis achter je computer, als je selecteert. Welke foto laat je zien, waar, en met welk verhaal erbij?
Ik vind dat wel een prettige gedachte. Op straat kun je je concentreren op kijken. Het nadenken over publicatie kan wachten tot je rustig zit, met een kop koffie en een scherm vol foto's waarvan je de meeste toch al weggooit.
Dat geldt ook voor oud werk. Een foto die je jaren geleden maakte en nu pas publiceert, laat je zien in de context van nu. Daar horen dezelfde vragen bij als bij een foto van vorige week.
Portretrecht en het redelijk belang
Het portretrecht staat in de Auteurswet. Een portret is daar niet alleen een netjes geposeerde foto in een studio. Het begrip wordt doorgaans breed uitgelegd: een afbeelding waarop iemand herkenbaar is. Een straatfoto waarop je iemands gezicht ziet, valt daar dus al snel onder. Soms is iemand zelfs zonder gezicht herkenbaar, aan een houding, een jas of de plek waar hij altijd staat.
Voor straatfotografie is artikel 21 van belang. Dat gaat over portretten die niet in opdracht van de geportretteerde zijn gemaakt. Dat is precies wat een straatfoto is: niemand heeft jou gevraagd om die foto te maken.
De hoofdregel van artikel 21 is gunstig voor fotografen. Je mag zo'n portret publiceren, tenzij de geportretteerde een redelijk belang heeft om zich daartegen te verzetten. Vooraf heb je dus geen toestemming nodig. Wel moet je rekening houden met de belangen van degene die op je foto staat.
Wat is dan een redelijk belang? Een paar voorbeelden die vaak genoemd worden:
- Privacy. Iemand is op straat, maar in een moment dat duidelijk privé is. Denk aan verdriet, of iemand die zichtbaar niet gezien wil worden.
- Een kwetsende of belachelijk makende context. Een onschuldige foto kan een probleem worden door het bijschrift, de titel of de plek waar je hem publiceert.
- Een commercieel belang bij bekende mensen. Iemand die met zijn gezicht geld verdient, kan bezwaar hebben als een ander dat gezicht gebruikt om er zelf beter van te worden.
Dat de context zo zwaar weegt, vind ik logisch. Een foto van iemand die op een bankje in slaap is gevallen, is in een serie over de stad iets heel anders dan onder een grappige kop op social media. De foto verandert niet. Wat je ermee zegt wel.
Uiteindelijk is het een afweging per geval. Bij een echt conflict beslist een rechter. Ik kan je dus geen lijstje geven met foto's die altijd mogen of nooit mogen. Wie dat wel belooft, maakt het mooier dan het is.
Herkenbaar of niet
Er hangt dus veel af van herkenbaarheid. Staat iemand niet herkenbaar op je foto, dan speelt het portretrecht volgens de gangbare uitleg een veel kleinere rol. Denk aan een rug in een drukke winkelstraat, een silhouet tegen een felle muur of een hand die een deur openduwt.
Ik vind dat geen trucje om de regels te omzeilen. Mensen zonder zichtbaar gezicht zijn op zich al een mooi gegeven. Het is zelfs een van de ideeën die ik noem voor wie series wil maken. Een foto zonder gezicht laat meer over aan de kijker. Dat werkt vaak beter dan je zou denken.
Maar herkenbaar is ruimer dan een gezicht. Door een opvallende jas of een vaste plek op de markt kan iemand voor buren en bekenden alsnog meteen herkenbaar zijn. Dat iemand wegkijkt, maakt een foto dus niet automatisch anoniem.
De AVG en straatfotografie
Dan de AVG, de privacywet waar veel fotografen een beetje nerveus van zijn geworden.
Volgens de AVG is een foto waarop iemand herkenbaar is een persoonsgegeven. Dat klinkt alarmerend. Als je dat letterlijk neemt, zou je voor elke straatfoto een hele administratie moeten bijhouden.
Zo werkt het in de praktijk gelukkig niet. De AVG kent uitzonderingen. Foto's voor puur persoonlijk gebruik vallen er in principe buiten. Daarnaast staat in artikel 43 van de Uitvoeringswet AVG een uitzondering voor journalistieke, artistieke en literaire doeleinden. Straatfotografie die je maakt en laat zien als fotografie, als werk, kan daar in veel gevallen onder vallen.
"In veel gevallen" staat er bewust. Ook hier telt de context. Een serie straatfoto's op je website is iets anders dan een map met gezichten die je bijhoudt van mensen uit je buurt. Twijfel je of jouw gebruik nog onder die uitzondering valt, laat het dan nakijken door iemand die er verstand van heeft.
Wat in elk geval helpt: zet geen namen, adressen of tags bij herkenbare mensen die je op straat bent tegengekomen. Een foto is één ding. Een foto met een naam eronder is al snel iets heel anders.
Reclame en commercieel gebruik
Hier is het een stuk eenvoudiger. Wil je een herkenbare persoon gebruiken in reclame, dan heb je toestemming nodig. Reken daar gewoon op.
In de praktijk leg je die toestemming vast in een model release: een kort document waarin iemand verklaart dat jij de foto voor dat doel mag gebruiken. Zonder zo'n verklaring kun je een straatfoto niet zomaar onder een merknaam of een aanbieding zetten.
De grens tussen artistiek en commercieel gebruik is minder zwart-wit dan je zou willen. Denk aan de verkoop van prints, of een fotoboek dat geld moet opbrengen. Dat zijn vragen voor een jurist. Daarvoor moet je niet bij een blog van een fotograaf zijn.
Stations, winkelcentra en musea
Niet alles wat openbaar voelt, is openbare ruimte. Een station, een winkelcentrum, een museum of een café is van iemand. De eigenaar mag daar huisregels opstellen, waaronder een fotografieverbod of voorwaarden voor fotografie.
Binnen is fotograferen dus niet overal verboden, maar de straatregels gelden er niet automatisch. Een beveiliger die je vraagt te stoppen, kan zich op die huisregels beroepen. Op de stoep buiten is dat een ander verhaal.
Vaak staan de regels gewoon op een bordje bij de ingang. Staat er niets en twijfel je, dan kun je het vragen. Dat kost minder tijd dan een discussie achteraf.
Kinderen
Er is in Nederland geen aparte wet voor het fotograferen van kinderen op straat. De regels over maken en publiceren die je hierboven las, gelden in principe ook voor hen.
Wel vraagt het om extra zorgvuldigheid. Een kind kan zelf niet overzien wat het betekent om online te staan. Ouders reageren begrijpelijk vaak feller dan een volwassene die over zichzelf beslist.
In mijn artikel over ethiek in straatfotografie schrijf ik dat ik inmiddels ook kinderen fotografeer, als ik er een verhaal in zie. Dat is een persoonlijke keuze, geen regel die ik je wil opleggen. Juist bij kinderen vind ik het verstandig om bij publicatie nog eens extra kritisch te kijken naar wat een foto vertelt.
Als iemand vraagt je foto te verwijderen
Het gebeurt vroeg of laat: iemand ziet je fotograferen en wil dat je de foto weggooit.
Voor een foto die je in de openbare ruimte hebt gemaakt, heb je daar op straat voor zover ik weet geen wettelijke plicht toe. Je mag die foto houden. Menselijk is verwijderen vaak wel verstandig. Een foto is zelden zo belangrijk dat het een ruzie op de stoep waard is. Morgen is er weer een nieuw moment.
Ik schreef eerder over een man die eiste dat een deelnemer van een fotowandeling NU een foto verwijderde. Hij belde er zelfs 112 voor, terwijl hij niet eens herkenbaar op de foto stond. Wat mij vooral is bijgebleven: als hij het vriendelijk had gevraagd, was die foto binnen een minuut weg geweest.
Dat vind ik misschien wel de belangrijkste les van dat voorval. Dat iets mag, betekent nog niet dat je erop moet staan. Een vriendelijk verzoek is iets anders dan een eis. Daar mag je best anders op reageren.
En in België?
Fotografeer je in Antwerpen of ergens anders in België, dan liggen de regels anders. Het Belgische recht op afbeelding is strenger dan het Nederlandse portretrecht.
Voor het publiceren van een foto waarop iemand herkenbaar is, heb je in België in principe toestemming nodig. Er zijn uitzonderingen. Iemand die deel uitmaakt van een menigte valt daar vaak onder, net als iemand die niet het onderwerp van je foto is maar toevallig in beeld staat. Ook publieke figuren in hun publieke rol kun je meestal laten zien zonder dat je eerst toestemming vraagt.
Voor straatfotografie is dat een flink verschil. Juist de foto waarin één persoon duidelijk het onderwerp is, vraagt in België om meer voorzichtigheid bij publicatie. Ga je daar fotograferen, bijvoorbeeld tijdens de workshop straatfotografie in Antwerpen, dan is het goed om dat verschil te kennen.
Ook in andere landen gelden eigen regels. Ga je mee met REFRESH naar Parijs of Londen, dan fotografeer je onder ander recht dan thuis. Daar ga ik in dit artikel niet op in, want dan wordt het een boek.
De wet is niet het hele verhaal
Ik vind het belangrijk om te weten wat mag. Minstens zo belangrijk vind ik wat ik zelf wil. Er zijn foto's die juridisch prima zijn en die ik toch niet laat zien.
Mijn eigen regels zijn soms strenger dan de wet, en soms gewoon praktisch. Mensen die eten in hun mond stoppen, bijvoorbeeld. Mag allemaal. Levert wat mij betreft alleen nooit een mooie foto op.
Dat schuren tussen wat mag en wat je zelf goed vindt, komt ook terug in het gevecht dat straatfotografie heet. Je eigen ethiek kan niemand voor je invullen, ook een wetboek niet. Die bouw je op door te fotograferen, te twijfelen en erover te praten.
Daarom komt dit onderwerp in elke workshop straatfotografie aan bod. Als gesprek onderweg, zonder lesje over wetsartikelen. Wil je dat liever alleen met mij uitpluizen, dan kan dat ook in een persoonlijke workshop.
Voordat je publiceert
Omdat de meeste afwegingen bij het publiceren spelen, helpt het om daar een vast moment van te maken. Bij het selecteren heb je er de tijd voor.
Voordat ik een straatfoto online zet, stel ik mezelf een paar vragen. Staat er iemand herkenbaar op? Wat zegt het bijschrift erbij, en kan dat verkeerd vallen? Waar komt de foto te staan, tussen ander werk in een serie of los op social media waar iedereen er een eigen draai aan kan geven?
En de belangrijkste: zou ik het zelf vervelend vinden als ik zo op internet stond? Dat is geen juridische toets. Het helpt wel. Meestal weet je het antwoord al voordat je de vraag helemaal hebt gesteld.
Zo'n lijstje maakt je geen jurist en het garandeert niets. Het helpt wel om bewust te kiezen wat je publiceert. Niet alles wat technisch gelukt is, hoeft online. Dat levert trouwens vaak ook een sterkere selectie op, maar dat is een ander artikel.
Lees verder in De Wet van de Straat
Alles wat hierboven staat, is een vereenvoudiging. Bewust. Het recht zit vol nuances, uitzonderingen en uitspraken van rechters die niet in een blog passen.
Daarom schreef ik De Wet van de Straat, samen met jurist mr. Charlotte Meindersma. Het is een ebook over wat wel en niet mag op straat. We bespreken de regels aan de hand van mijn eigen foto's. Dat maakt het een stuk concreter dan een rijtje wetsartikelen: je ziet de foto en leest wat er juridisch bij speelt.
Fotografeer je regelmatig op straat en laat je je foto's ook zien, dan raad ik je dat ebook echt aan. Het scheelt een hoop twijfel, op straat en daarna achter je computer.
Heb je een concreet probleem, een claim of een brief van een advocaat, ga dan naar een jurist. Dit artikel en het ebook zijn geen vervanging van persoonlijk juridisch advies.
Liever over dit soort vragen praten met een camera in je hand? Kijk dan bij mijn workshops straatfotografie. En wil je eerst precies weten waar je staat: lees De Wet van de Straat.