Waarom zijn mijn straatfoto's niet scherp?

Op het schermpje achterop je camera ziet de foto er prima uit. Iemand stapt net uit de schaduw, het licht klopt, de achtergrond is rustig. Thuis zet je hem groot op je scherm en dan zie je het: het gezicht is zacht. Niet heel erg, maar net genoeg om de foto te laten vallen.

Dat vind ik een van de frustrerendste dingen aan straatfotografie. Het moment was goed. Je had hem, dacht je. Is je straatfoto niet scherp, dan ontdek je die gemiste kans pas thuis. Gelukkig kun je bijna altijd achterhalen waar het misging.

Volgens mij zijn er vijf oorzaken. Op de foto lijken ze op elkaar, maar ze vragen elk om een andere oplossing. Daarom zou ik eerst goed kijken wát er onscherp is. Aan je instellingen draaien kan daarna altijd nog.

Eerst kijken wat voor onscherp het is

Zet de foto thuis op 100 procent. Dan zie je de pixels zoals ze zijn, zonder dat je scherm ze voor je verkleint en daarmee mooier maakt. Op het schermpje van je camera is bijna alles scherp. Lekker geruststellend, maar je hebt er weinig aan.

Stel jezelf daarna drie vragen. Is alles even onscherp, ook de muur en de stoeptegels? Is je onderwerp onscherp, terwijl iets anders in de foto wel scherp is? En zie je een veeg in één richting, alsof iemand de foto een beetje heeft uitgerekt?

Alles onscherp, met overal een kleine dubbele rand, wijst meestal op je eigen beweging. Een veeg alleen bij de persoon die liep, wijst op een te trage sluitertijd. Een scherpe achtergrond met een zacht onderwerp betekent dat de scherpstelling op de verkeerde plek zat. En een foto waarin niets echt scherp is, maar ook niets beweegt, is vaak een kwestie van zone focus verkeerd inschatten of te weinig scherptediepte.

Als je eenmaal weet waar je naar kijkt, zijn de oplossingen eigenlijk vrij nuchter.

1. Je sluitertijd is te traag

Mensen op straat bewegen. Ze lopen, fietsen, draaien hun hoofd, zwaaien met een tas. Een sluitertijd die goed genoeg is voor een stilstaande gevel, is vaak te traag voor een voorbijganger.

Mijn vuistregel is minimaal 1/250 seconde. Voor iemand die rustig loopt is dat meestal genoeg. Voor een fietser die dwars door je kader rijdt of een kind dat rent, ga ik liever naar 1/500 of sneller. Hoe dichter je bij je onderwerp staat, hoe sneller het door je kader beweegt en hoe meer dat uitmaakt.

Je ziet het vrij makkelijk. De gevel is scherp, de stoep ook, maar handen en voeten zijn uitgesmeerd. Vaak is het gezicht nog redelijk, omdat een hoofd minder snel beweegt dan een arm.

De oplossing is simpel: een snellere sluitertijd. Dat kost licht, dus je zet je ISO hoger. Veel fotografen vinden dat eng, omdat ze bang zijn voor ruis. Ik vind ruis een veel kleiner probleem dan bewegingsonscherpte. Ruis kun je thuis een beetje verzachten. Een uitgesmeerde hand niet.

Een handige instelling op veel camera's is automatische ISO met een minimale sluitertijd. Je geeft aan dat de camera nooit trager mag gaan dan 1/250, en de camera past de ISO daarop aan. Scheelt weer iets waar je op straat aan moet denken.

2. Je beweegt zelf

De tweede oorzaak zit aan jouw kant van de camera. Je drukt af terwijl je loopt, je arm is net uitgestrekt, of je drukt de knop zo stevig in dat de hele camera een klein stukje meeschiet.

Je herkent het aan onscherpte over de hele foto. Alles heeft een lichte dubbele contour, ook de dingen die stilstonden. Bij lange brandpunten valt het sneller op dan bij een groothoek.

Er is een oude vuistregel: je sluitertijd moet ten minste één gedeeld door je brandpunt zijn. Met een 35mm lens is dat 1/35 seconde, met een 50mm 1/50. Op straat ligt je sluitertijd vaak al veel hoger vanwege die bewegende mensen. Deze regel wordt dus vooral belangrijk als het donker wordt en je trager wilt gaan.

Wat helpt, is je houding. Houd je ellebogen tegen je lichaam. Sta even stil als je afdrukt, ook al is het maar een halve seconde. Druk de ontspanknop zacht in, alsof je hem streelt. Kijk je door de zoeker, dan heb je de camera tegen je gezicht als extra steunpunt. Met een scherm op armlengte mis je dat.

Een lichte, compacte camera helpt soms ook, simpelweg omdat je hem rustiger vasthoudt. In het stuk over camera en lens voor straatfotografie schreef ik waarom ik zelf zoveel met een kleine camera met vaste lens werk. Dat heeft meer met kijken te maken dan met scherpte, maar het helpt bij allebei.

3. Je autofocus kiest de achtergrond

Dit is volgens mij de meest voorkomende oorzaak, en ook de irritantste. Je onderwerp is zacht, terwijl de etalage erachter haarscherp is. De camera heeft keurig scherpgesteld. Alleen niet op wat jij bedoelde.

Dat gebeurt vooral bij kleine onderwerpen in een druk kader. Een autofocus die zelf mag kiezen, zoekt contrast en details. Een fietsenrek of een bord met tekst heeft daar vaak meer van dan een gezicht op vijf meter afstand. Gezichtsherkenning helpt soms, maar kiest net zo makkelijk het verkeerde gezicht als er drie mensen in beeld staan.

Wat ik zou doen: kies een vast, klein scherpstelpunt in plaats van een groot gebied. Dan weet je in elk geval waar de camera kijkt. Wil je je onderwerp niet in het midden, dan kun je het punt verschuiven, of eerst scherpstellen en daarna je kader iets aanpassen. Dat laatste werkt prima, zolang de afstand tot je onderwerp niet verandert.

Nog beter: stel vooraf scherp op de plek waar het moet gebeuren. Je kiest een decor, stelt scherp op de stoeprand of de deuropening waar iemand straks staat, en wacht. Dat is ook een van de lessen in mijn straatfotografie tips: wachten in plaats van jagen. De camera hoeft op het beslissende moment niets meer te zoeken. Dat scheelt voor je scherpte.

Dichterbij komen helpt ook. Een persoon die een groter deel van je kader vult, is voor de autofocus een duidelijker doel. Twijfel je of je dat wel mag, lees dan mijn stuk over mensen fotograferen op straat en wat de wet daarover zegt.

4. Je hebt de zone focus verkeerd ingeschat

Bij zone focus zet je de autofocus helemaal uit. Je stelt handmatig scherp op een vaste afstand, bijvoorbeeld drie meter, en kiest een diafragma dat genoeg scherptediepte geeft. Alles wat zich ongeveer binnen die zone afspeelt, is scherp genoeg. Je hoeft alleen nog af te drukken.

Dat is vooral handig als je snel wilt werken. Het nadeel: je moet afstanden kunnen schatten. Denk je dat iemand op drie meter staat terwijl het er anderhalf zijn, dan valt die persoon net buiten je zone. De foto ziet eruit alsof de camera niet scherp kon stellen. Die deed alleen precies wat je vroeg.

Je herkent het doordat er wel iets in de foto scherp is, alleen niet je onderwerp. Kijk wat er wel scherp is. Ligt dat voor of achter de persoon? Dan weet je meteen welke kant je schatting op zat.

Afstanden schatten kun je oefenen. Loop door een straat en kies steeds iets uit: een lantaarnpaal, een bankje, een vuilnisbak. Schat de afstand en loop er dan naartoe terwijl je je passen telt. Na een paar weken weet je ongeveer hoe drie meter voelt. Stoeptegels helpen ook, als je weet hoe groot ze zijn.

Veel camera's laten bij handmatige scherpstelling een balk of schaal zien met de zone die scherp is. Handig om te begrijpen wat je diafragma doet. Op straat heb je er alleen weinig tijd voor, dus uiteindelijk moet het in je hoofd zitten.

Hoe ik zone focus precies instel en wanneer ik het gebruik, staat in het artikel over instellingen en zone focus. En op de straatfotografie checklist staan de vuistregels nog eens kort bij elkaar.

5. Je diafragma staat te open

Lenzen met een groot diafragma zijn populair, en ik snap waarom. Bij f/1.4 of f/2 krijg je een zachte achtergrond en kun je fotograferen als het donker wordt. Alleen is de scherptediepte bij zo'n diafragma heel klein, zeker als je dichtbij staat.

Op straat is dat lastig. Je onderwerp beweegt, jij beweegt, en tussen scherpstellen en afdrukken verandert de afstand al een paar centimeter. Bij een klein diafragma valt dat binnen de scherptediepte. Bij f/1.4 zit het oog net buiten het scherpe vlak en is het oor scherp.

Er is dan wel ergens een smal strookje scherp, maar niet waar jij het wilde. Vaak net voor of net achter het gezicht.

Mijn vuistregel is een diafragma rond f/4.5 of kleiner, dus een hoger getal. Werk je met zone focus, dan kun je beter nog wat verder dichtgaan, omdat je de hele zone nodig hebt. Dat kost weer licht, dus kom je uit bij een hogere ISO. Op straat vind ik dat bijna altijd een goede ruil.

Wordt het echt donker, dan wordt het passen en meten. Je kunt niet alles tegelijk hebben: snelle sluitertijd, klein diafragma en lage ISO. In het artikel over straatfotografie in het donker schreef ik hoe je daar keuzes in maakt.

Wanneer onscherp juist mag

Scherpte is geen doel op zich. Er zijn genoeg straatfoto's waarin onscherpte juist het verhaal draagt.

Een bekende techniek is meetrekken. Je kiest een tragere sluitertijd, bijvoorbeeld 1/30 of 1/15 seconde, en beweegt je camera mee met een fietser of een voorbijganger. Lukt het, dan is je onderwerp redelijk scherp en is de achtergrond uitgesmeerd tot strepen. Je ziet de snelheid in de foto. Het lukt lang niet altijd, en dat hoort erbij.

Je kunt ook de camera stil houden en de wereld laten bewegen. Een stilstaande persoon tussen een stroom wazige mensen op een station of een drukke stoep. Of je beweegt bewust de camera tijdens de opname, waardoor licht en vormen gaan schuiven. Zeker in het donker levert dat foto's op die meer over sfeer gaan dan over details.

Het verschil met een mislukte foto is volgens mij simpel: was het een keuze? Een bewust trage sluitertijd met een duidelijk idee erachter is iets anders dan een sluitertijd die per ongeluk te traag was. In de artikelen over instellingen voor straatfotografie en fotograferen in het donker staat meer over hoe je daarmee speelt.

En eerlijk is eerlijk: een sterk moment dat net niet scherp is, vind ik vaak interessanter dan een haarscherpe foto waarin niets gebeurt. Scherpte maakt een goede foto beter. Een saaie foto redt het niet.

Thuis op 100 procent controleren

Na een middag op straat kijk ik mijn foto's in Capture One door. Wil je weten waarom een foto niet scherp is, zet hem dan op 100 procent en zoek het scherpste punt. Daar kun je veel aan aflezen.

Ligt het scherpste punt achter je onderwerp, dan zat de autofocus op de achtergrond of was je schatting te ver. Ligt het ervoor, dan stond je onderwerp verder weg dan je dacht. Is er nergens een scherp punt, dan kijk je naar beweging, van jezelf of van je onderwerp.

Kijk daarna naar de gegevens van de foto. Sluitertijd, diafragma, ISO en brandpunt staan bij elke foto opgeslagen. Was je sluitertijd 1/60, dan weet je genoeg. Was hij 1/1000 en is de foto toch zacht, dan zoek je het bij de scherpstelling.

Je leert het meest als je dit bij de foto's van een hele middag doet. Bij één foto valt het misschien niet op, maar bij elkaar zie je vaak een patroon. Misschien zijn al je onscherpe foto's gemaakt in de schaduw, waar de camera ongemerkt een tragere sluitertijd koos. Of misschien schat je afstanden steeds te ruim. Dan weet je waar je de volgende keer op moet letten.

Ik zou ook niet te snel weggooien. Een foto die het technisch net niet is, kan je nog veel leren over waarom je daar stond en wat je zag. Schrappen doe je bij het selecteren. Dat is weer een ander moment.

Zie je dat je telkens dezelfde fout maakt, dan helpt het als iemand naast je loopt die het ziet gebeuren. Dat is ook waarom ik in mijn workshops straatfotografie de uitleg tijdens het lopen geef en niet vooraf in een zaaltje. Je ziet het verschil dan meteen op je schermpje, en later thuis op 100 procent.

Scherp is een gewoonte

Het prettige aan onscherpte is dat het bijna altijd te verklaren is. Je kunt er dus iets aan doen. Een snellere sluitertijd, een vast scherpstelpunt, een iets kleiner diafragma, en afstanden leren inschatten tot je er niet meer over nadenkt. Na een tijdje zit het in je handen en gaat je aandacht weer naar waar hij hoort: de straat.

Wil je hier samen aan werken? In de straatfotografie workshops loop je in een kleine groep van maximaal vijf mensen en kijken we onderweg naar je instellingen. Wil je liever alle aandacht voor jezelf, dan is een workshop één op één misschien fijner. Je kiest zelf de stad en we beginnen met koffie.