De beste documentaires over straatfotografie
Ik heb ooit een hele reeks van de NPO achter elkaar weggekeken. Close Up heette die, met onder meer de documentaires over Vivian Maier en over Garry Winogrand. Zo'n avond waarop je jezelf voorneemt om er één te kijken. En dan is het ineens laat.
Wat me daarvan is bijgebleven, is niet zozeer een bepaalde foto. Het is dat je eindelijk ziet hoe die mensen op straat stonden. In een fotoboek zie je het resultaat. In een goede straatfotografie documentaire zie je soms iets van de weg ernaartoe: hoe iemand loopt en hoe dichtbij hij komt.

Hieronder staan zeven documentaires die ik iedere straatfotograaf zou aanraden. Ze gaan niet allemaal over pure straatfotografie, wel over fotografen die buiten werkten en van wie je iets kunt leren. Waar je ze kunt kijken, laat ik bewust weg. Dat verandert sneller dan dit artikel.
- Finding Vivian Maier
- Garry Winogrand: All Things Are Photographable
- Everybody Street
- Bill Cunningham New York
- Saul Leiter: In No Great Hurry
- Don't Blink: Robert Frank
- The Salt of the Earth
- Wat je er als straatfotograaf van meeneemt
- Kijk met een vraag
Finding Vivian Maier
Als je er maar één kijkt, kijk dan deze. Finding Vivian Maier is uit 2013, gemaakt door John Maloof en Charlie Siskel. De NPO zond hem in Close Up uit als Op zoek naar Vivian Maier. De film vertelt het verhaal van een vrouw die decennialang als kindermeisje werkte en ondertussen tienduizenden foto's maakte. Bijna niemand wist ervan. Haar negatieven kwamen pas bij toeval tevoorschijn, nadat John Maloof een doos met haar materiaal op een veiling kocht.
De documentaire is voor een groot deel een zoektocht. Wie was ze, waarom liet ze haar werk aan niemand zien, en wat zou ze ervan vinden dat het nu overal hangt? Die laatste vraag blijft bij mij het meest hangen. Daar kun je als straatfotograaf ook best even bij stilstaan. Wat doe je met foto's van andere mensen?
Ook voor de fotografie zelf is het de moeite waard. Je ziet hoe dichtbij ze kwam, vaak met een Rolleiflex op buikhoogte, waardoor ze mensen niet met een camera voor haar gezicht aankeek. En je ziet haar zelfportretten, in etalages, spiegels en schaduwen. Ze fotografeerde zichzelf zoals ze de rest van de straat fotografeerde: half verstopt.
"A photograph is a secret about a secret. The more it tells you the less you know."
Een foto is een geheim over een geheim. Hoe meer hij je vertelt, hoe minder je weet.
Diane Arbus
Die zin van Arbus komt bij mij steeds terug als ik aan Maier denk. Je ziet duizenden foto's van haar, en toch weet je na afloop nauwelijks meer over haar dan aan het begin. Misschien hoort dat ook wel bij straatfotografie.
Garry Winogrand: All Things Are Photographable
Winogrand is het tegenovergestelde van stil. All Things Are Photographable, de documentaire uit 2018 van Sasha Waters Freyer, laat een fotograaf zien die door New York beweegt alsof hij geen seconde wil missen. Hij maakte zoveel foto's dat er na zijn dood duizenden rolletjes lagen die hij zelf nooit had ontwikkeld.
Dat vind ik vreemd en ook wat ongemakkelijk. Het zegt iets over hoe hij werkte: het fotograferen was belangrijker dan het terugkijken. Of dat nou een voorbeeld is om na te volgen, weet ik niet. Het zet je wel aan het denken. Hoeveel tijd besteed je zelf aan fotograferen, en hoeveel aan selecteren?
Kijk vooral naar zijn kaders. Bij Winogrand is lang niet alles keurig recht, en dat is geen slordigheid. Een scheve horizon kan een foto laten kantelen op een manier die past bij wat er gebeurt. Ben je zelf altijd bezig met perfecte lijnen of met een straatfoto die niet scherp is, dan is dit een fijne tegenhanger.
Over Winogrand en over Vivian Maier zag ik destijds de documentaires in die NPO-reeks. Ik schreef daarna een stuk dat daar deels over gaat: het gevecht dat straatfotografie heet.
Everybody Street
Everybody Street is uit 2013 en gemaakt door Cheryl Dunn. Het is geen portret van één fotograaf, maar van een hele groep die in New York op straat werkte en werkt, onder anderen Bruce Gilden, Joel Meyerowitz en Mary Ellen Mark. Daardoor is het misschien wel de meest leerzame documentaire op deze lijst.
Je ziet hoe verschillend mensen hetzelfde doen. De een gaat met flits recht op mensen af, de ander loopt rustig rond en wacht. Sommigen praten met iedereen, anderen vallen nauwelijks op. Allemaal fotograferen ze dezelfde stad, en toch lijkt hun werk in niets op elkaar.
Dat vind ik geruststellend. Er is volgens mij niet één goede manier om op straat te staan. Je moet uitvinden wat bij je past, en dat lukt vooral door het te doen. Herken je jezelf in een van die fotografen, zoek dan eens meer werk van die persoon op. In het overzicht van bekende straatfotografen staan er een paar die je de moeite waard kunt vinden.
De film gaat ook over wat er gebeurt als mensen merken dat je ze fotografeert. Wat je daarin zelf wel of niet doet, is je eigen afweging. Wat de wet zegt, lees je in mijn stuk over mensen fotograferen op straat.
Bill Cunningham New York
Bill Cunningham was geen straatfotograaf in de klassieke zin. Hij fotografeerde wat mensen droegen, voor The New York Times. Toch hoort deze documentaire uit 2010 voor mij op deze lijst.
Je ziet een man die op zijn fiets door de stad rijdt, met een camera om zijn nek en enorm veel plezier in wat hij ziet. Geen grote theorie, geen gedoe over gear. Gewoon elke dag naar buiten en kijken wat mensen aanhebben.
Wat ik daarvan meeneem, is vooral hoe hij bij één onderwerp bleef. Cunningham wist precies waar hij naar zocht. Volgens mij maakte dat hem op straat zo snel: hij hoefde niet na te denken over wat een foto was. Dat lijkt sterk op werken met een kernwoord, zoals ik in de workshop conceptuele straatfotografie doe. Je kiest vooraf een filter, en daardoor zie je meer in plaats van minder.
Daarnaast is het gewoon een warme film. Na afloop wil je naar buiten. Dat is ook wat waard.
Saul Leiter: In No Great Hurry
Na Winogrand voelt deze als een kop thee. In No Great Hurry is uit 2013 en laat Saul Leiter zien op hoge leeftijd, in New York, tussen zijn foto's en schilderijen. De titel zegt eigenlijk al genoeg.
Leiter is een van de pioniers van kleur in straatfotografie. Zijn foto's zijn vaak gemaakt door beslagen ruiten, achter een paraplu of vanuit een donkere deuropening, met een vlek rood of geel die alles draagt. Zijn werk schreeuwt niet. Je moet er even naar kijken.
Wat ik zelf mooi vind, is dat Leiter zijn werk nooit groter maakte dan het was. Dat zie je ook in de documentaire. Een fijne tegenhanger van alles wat je online leest over hoe je jezelf in de markt moet zetten.
Twijfel je zelf tussen kleur en zwart wit, kijk dan deze en lees daarna mijn stuk over straatfotografie in zwart wit of kleur. Bij Leiter is kleur nooit een versiering. Dat vind ik ook in mijn eigen kleurenfoto's het belangrijkste.
Don't Blink: Robert Frank
Robert Frank maakte met The Americans, uit 1958, een van de meest invloedrijke fotoboeken die er bestaan. Hij reisde door de Verenigde Staten en liet een land zien dat er in veel tijdschriften van toen heel anders uitzag. Rauwer, eenzamer, minder glad.
Don't Blink is uit 2015 en gaat over zijn leven en werk, ook over de jaren daarna, toen hij zich vooral op film richtte. De documentaire zelf is net zo onrustig gemonteerd als zijn foto's soms aanvoelen. Dat past.
Voor straatfotografen is Frank vooral interessant omdat hij liet zien dat een foto niet perfect hoeft te zijn om te kloppen. Een korrelige, scheve, half donkere foto kan meer vertellen dan een technisch perfecte. En The Americans laat zien wat er gebeurt als je foto's niet los laat staan, maar ze in een volgorde zet die samen een verhaal wordt.
Wil je meer weten over waar Frank staat in het grotere verhaal, lees dan eens over de geschiedenis van de straatfotografie.
The Salt of the Earth
De laatste op deze lijst is het buitenbeentje. The Salt of the Earth is uit 2014 en gaat over Sebastião Salgado. De film is gemaakt door Wim Wenders en Salgado's zoon Juliano Ribeiro Salgado. Salgado is geen straatfotograaf, maar een documentair fotograaf die jarenlang aan grote projecten werkte, in indrukwekkend zwart wit.
Vanwege die projecten staat hij hier toch tussen. Salgado werkte niet in losse foto's, maar in series die hij jaren volhield. Veel straatfotografen zullen dat herkennen: je hebt honderden losse foto's, maar het wordt geen geheel.
De film laat ook zien wat zulk werk met een fotograaf doet. Het is zwaar om naar te kijken, en dat is niet voor niets. Als je ooit hebt gedacht dat fotografie vooral over mooie plaatjes gaat, kom je daar bij deze documentaire wel op terug.
Als je na het kijken zin krijgt om zelf meer in series te gaan denken, lees dan mijn artikel over van losse straatfoto's naar een serie. Op straat werkt het kleiner dan bij Salgado, maar het principe is hetzelfde.
Wat je er als straatfotograaf van meeneemt
Als ik de zeven naast elkaar leg, valt me vooral op hoe weinig ze op elkaar lijken. Maier was onzichtbaar, Winogrand stond midden in het gewoel, Leiter keek van een afstand door een raam. Cunningham was op zijn fiets altijd onderweg, Salgado bleef jaren bij één onderwerp. Een recept haal je er niet uit.
Wat ze wel gemeen hebben, is dat ze het heel lang volhielden. Dat vind ik misschien de belangrijkste les. Geen enkele documentaire op deze lijst gaat over iemand die één goede middag had. Ze gaan allemaal over mensen die bleven kijken, ook als het tegenzat of niemand meekeek.
Ook hoe je zelf op straat staat, is belangrijk. Net zo belangrijk als wat je fotografeert, denk ik. Hoe dichtbij je komt en hoe snel je loopt. In een documentaire zie je dat terug op een manier die een foto je nooit laat zien. Zelf zie je jezelf op straat tenslotte nooit van buitenaf.
En kijk naar hoe ze hun kader opbouwen. Bij Leiter zit er vaak een voorgrond in de weg, bij Winogrand gebeurt er op drie plekken tegelijk iets. Wil je daar verder mee, dan vind je in het stuk over compositie in straatfotografie een paar handvatten om daarna zelf mee te oefenen.
Als je net begint, zou ik de documentaires vooral gebruiken als aanvulling op het lopen zelf. Ze geven je ideeën, maar de echte les zit nog steeds buiten. In mijn straatfotografie tips schreef ik daarom ook dat kijken naar het werk van anderen belangrijk is, naast heel veel zelf de straat op.
Kijk met een vraag
Een documentaire over fotografie kijk je makkelijk weg. Je ziet mooie foto's, een interessant leven, en na anderhalf uur ben je geïnspireerd. Om het daarna weer te vergeten.
Wat mij helpt: kijk met één vraag in je hoofd. Bijvoorbeeld: hoe staat deze fotograaf op straat? Let dan alleen daarop. Hoe dichtbij komt hij of zij? Houdt hij de camera voor zijn gezicht of op borsthoogte? Loopt hij snel of blijft hij staan? Wat doet hij als iemand hem aanspreekt?
Je kunt ook een andere vraag kiezen. Hoe selecteert deze fotograaf? Wat laat hij weg? Waar fotografeert hij nooit? Kies er één, dan kijk je gerichter.
Zet de film ook gerust eens stil. Zie je een foto die je raakt, kijk dan even zonder geluid en zonder uitleg. Kijk waar de fotograaf staat ten opzichte van de persoon, en wat er aan de randen van het kader gebeurt. Dat voelt misschien schools. Toch onthoud je er veel meer van dan van een film die je in één keer wegkijkt.
Schrijf na afloop één zin op over wat je de volgende keer op straat anders wilt doen. Alleen opschrijven wat je mooi vond, helpt daar minder bij. Eén zin is genoeg. Het is verrassend hoe vaak je die zin een week later nog weet, terwijl de rest van de film alweer vervaagd is.
Probeer de dag erna eens om dat ene ding zelf te doen. Een middag op de manier van Winogrand, of juist een middag als Leiter, achter een ruit en met alle tijd. Het hoeft niet te lukken. Je merkt vanzelf hoe anders je kijkt als je anders op straat staat.
Daarna mag je het weer loslaten. Kopiëren is een prima manier van leren, zolang je weet dat je het doet. Je eigen manier komt vanzelf, meestal juist op de plekken waar het kopiëren niet helemaal lukt.
Na de film
Een documentaire is een goed begin, maar je leert het pas echt op straat. Wil je dat samen doen, in een kleine groep van maximaal vijf mensen en met uitleg tijdens het lopen? Bekijk de workshops.
En heb je liever iets in je oren dan op je scherm: in 30 Minuten Sluitertijd, de podcast die ik met Niels de Kemp maak, praten we al meer dan honderd afleveringen over fotografie.